වෙළෙඳපොළ ව්‍යුහ
ඒකකය 4 · නිෂ්පාදනය, පිරිවැය, වෙළෙඳපොළ ව්‍යුහ සහ සාධක වෙළෙඳපොළ
පූර්ණ තරඟය, ඒකාධිකාරය, ඒකාධිකාරී තරඟය සහ කතිපයාධිකාරය සංසන්දනය කිරීම, මිල ග්‍රාහකයෙකුගේ සහ ඒකාධිකාරියෙකුගේ අයභාර සංකල්ප සමඟ.
වෙළෙඳපොළ ව්‍යුහයක් යනු කුමක් ද?
වෙළෙඳපොළ ව්‍යුහයක් යනු වෙළෙඳපොළක් සංවිධානය වී ඇති ආකාරයයි. ආර්ථික විද්‍යාඥයෝ වෙළෙඳපොළවල් සංසන්දනය කරන්නේ ලක්ෂණ හතරක් අනුව ය:
- ආයතන (විකුණුම්කරුවන්) ගණන,
- භාණ්ඩ වර්ගය (සමජාතීය හෝ විභේදිත),
- ඇතුළුවීමේ හා ඉවත්වීමේ නිදහස (ඇතුළුවීමට ඇති බාධා),
- මිල පිළිබඳ ආයතනයේ පාලනය (මිල ග්‍රාහකයා හෝ මිල නිර්මාපකයා).
වෙළෙඳපොළ ව්‍යුහ හතර
| ලක්ෂණය | පූර්ණ තරඟය | ඒකාධිකාරය | ඒකාධිකාරී තරඟය | කතිපයාධිකාරය |
|---|---|---|---|---|
| ආයතන ගණන | ඉතා බොහෝ | එකක් | බොහෝ | විශාල ආයතන කිහිපයක් |
| භාණ්ඩය | සමජාතීය (එකම වර්ගයේ) | අද්විතීය, සමීප ආදේශන භාණ්ඩයක් නැත | විභේදිත (වෙළෙඳ නාම, ගුණාත්මකභාවය, පිහිටීම) | සමජාතීය හෝ විභේදිත |
| ඇතුළුවීම හා ඉවත්වීම | නිදහස් | බාධාවන්ගෙන් අවහිර වේ | නිදහස් (තරමක් පහසු) | අපහසු (බාධා තිබේ) |
| මිල පිළිබඳ පාලනය | නැත (මිල ග්‍රාහකයා) | විශාල (මිල නිර්මාපකයා) | යම් පමණක් | යම් පමණක්, එහෙත් ආයතන එකිනෙක මත රඳා පවතී |
| ශ්‍රී ලාංකික උදාහරණ | විශාල පොළක එළවළු හා මාළු විකුණන්නන්, කුඩා වී ගොවීන් (ආසන්න වශයෙන්) | නගරයක ජල සැපයුම වැනි අත්‍යවශ්‍ය සේවාවක එකම සැපයුම්කරු, පේටන්ට් බලපත්‍රයක් ඇති නිෂ්පාදනයක් | සැලූන්, රෙදි කඩ, අවන්හල්, ටියුෂන් පන්ති | ජංගම දුරකථන ජාල ක්‍රියාකරුවන්, සිමෙන්ති නිෂ්පාදකයන්, බැංකු, මාර්ගයක ගුවන් සේවා |
- පූර්ණ තරඟය යනු පරමාදර්ශී ආකෘතියකි. සෑම ආයතනයක්ම වෙළෙඳපොළට සාපේක්ෂව ඉතා කුඩා වන අතර හරියටම එකම භාණ්ඩය විකුණන බැවින් එයට වෙළෙඳපොළ මිල පිළිගැනීමට සිදු වේ; එය මිල ග්‍රාහකයෙකි.
- ඒකාධිකාරයේ ඇතුළුවීමේ බාධා වන්නේ නීතිමය බලපත්‍ර හා පේටන්ට්, ප්‍රධාන සම්පතක අයිතිය, ඉතා විශාල පරිමාණානුකූල පිරිමැසුම් (ස්වභාවික ඒකාධිකාරය) හෝ රජයේ පාලනයයි.
- ඒකාධිකාරී තරඟයේ දී ආයතන තරඟ කරන්නේ භාණ්ඩ වෙනස්කම් හා ප්‍රචාරණය මගිනි. සෑම ආයතනයකම භාණ්ඩය අන් අයගේ ඒවාට වඩා තරමක් වෙනස් බැවින් මිල පිළිබඳව එයට සුළු බලයක් ඇත.
- කතිපයාධිකාරයේ දී ආයතන කිහිපයක් ආධිපත්‍යය දරයි. එක් ආයතනයක මිල හා නිමැවුම පිළිබඳ තීරණ අනෙක් ආයතනවලට බලපාන බැවින් ඒවා එකිනෙකා නිරීක්ෂණය කරන අතර රහස් ගිවිසුම්වලට (collusion) එළඹීමට හෝ මිල නොවන ක්‍රමවලින් තරඟ කිරීමට හැකි ය.
අයභාරය
- මුළු අයභාරය (TR) = P x Q
- සාමාන්‍ය අයභාරය (AR) = TR / Q = P. AR වක්‍රය ආයතනයේ ඉල්ලුම් වක්‍රයයි.
- ආන්තික අයභාරය (MR) = TR හි වෙනස / Q හි වෙනස, එනම් තවත් එක් ඒකකයක් විකිණීමෙන් ලැබෙන අමතර අයභාරය.
මිල ග්‍රාහකයා (පූර්ණ තරඟය). ආයතනයට වෙළෙඳපොළ මිලට ඕනෑම ප්‍රමාණයක් විකිණිය හැකි බැවින් වැඩි ප්‍රමාණයක් විකුණන විට මිල අඩු නොවේ. P = AR = MR. ආයතනයට මුහුණ දීමට සිදු වන ඉල්ලුම් වක්‍රය වෙළෙඳපොළ මිලේ තිරස් රේඛාවකි. උදාහරණයක් ලෙස P = රු. 40 විට:
| Q | 1 | 2 | 3 | 4 |
|---|---|---|---|---|
| TR | 40 | 80 | 120 | 160 |
| AR | 40 | 40 | 40 | 40 |
| MR | 40 | 40 | 40 | 40 |
ඒකාධිකාරියා (මිල නිර්මාපකයා). ඒකාධිකාරියාට මුහුණ දීමට සිදු වන්නේ පහළට බෑවුම් වන සම්පූර්ණ වෙළෙඳපොළ ඉල්ලුම් වක්‍රයටයි. වැඩියෙන් විකිණීමට නම් සියලු ඒකකවල මිල අඩු කළ යුතු ය. එබැවින් MR < AR (= මිල) වන අතර MR වක්‍රය ඉල්ලුම් වක්‍රයට පහළින් පිහිටයි. ඉල්ලුම P = 60 - 2Q නම්:
- TR = P x Q = 60Q - 2Q^2
- AR = 60 - 2Q
- MR = 60 - 4Q (MR අඩු වන වේගය මිල අඩු වන වේගය මෙන් දෙගුණයකි)
| Q | P = AR | TR | MR |
|---|---|---|---|
| 1 | 58 | 58 | 58 |
| 2 | 56 | 112 | 54 |
| 3 | 54 | 162 | 50 |
| 4 | 52 | 208 | 46 |
| 5 | 50 | 250 | 42 |
(වගුවේ MR යනු පේළි අතර TR හි වෙනසයි; එය එම Q හි දී 60 - 4Q සූත්‍රයෙන් ලැබෙන අගයට වඩා තරමක් වැඩි ය, මන්ද සූත්‍රයෙන් දෙන්නේ නිශ්චිත ලක්ෂ්‍යයේ MR ය. දෙකෙන්ම MR මිලට වඩා අඩු බව පෙනේ.)
ඒකාධිකාරියෙකු විසින් ලාභය උපරිම කිරීම (කෙටි උදාහරණයක්)
සෑම වෙළෙඳපොළ ව්‍යුහයකම ආයතනයක් ලාභය උපරිම කරන්නේ MR = MC වන තැනදී ය. ඉල්ලුම P = 60 - 2Q සහ සියලු නිමැවුම් මට්ටම්වල MC = රු. 12 යැයි (ස්ථාවර පිරිවැයක් නොමැතිව) සිතමු.
- MR = MC: 60 - 4Q = 12, එබැවින් Q = 12.
- ඉල්ලුම් වක්‍රයෙන් මිල: P = 60 - 24 = රු. 36.
- ලාභය = (P - ATC) x Q = (36 - 12) x 12 = රු. 288.
එම පිරිවැයම ඇති පූර්ණ තරඟකාරී කර්මාන්තයක් නිපදවන්නේ P = MC වන තැන ය: 60 - 2Q = 12, Q = 24, මිල රු. 12 කි. එබැවින් ඒකාධිකාරියා අඩුවෙන් නිපදවා වැඩියෙන් අය කරයි.
මනස් සිතියම
මතක තබාගන්න:
- පූර්ණ තරඟය → ආයතන ඉතා බොහෝ + සමජාතීය භාණ්ඩ + නිදහස් ඇතුළුවීම = මිල ග්‍රාහකයා
- ඒකාධිකාරය → එක ආයතනයක් + ඇතුළුවීමේ බාධා = මිල නිර්මාපකයා
- ඒකාධිකාරී තරඟය → ආයතන බොහෝ + විභේදිත භාණ්ඩ (වෙළෙඳ නාම) = යම් මිල පාලනයක්
- කතිපයාධිකාරය → විශාල ආයතන කිහිපයක්, එකිනෙක මත රඳා පවතී (ජංගම දුරකථන ජාල, සිමෙන්ති)
- මිල ග්‍රාහකයා → P = AR = MR; මිල නිර්මාපකයා → MR < AR (මිල)
- ලාභය උපරිම කිරීම → සෑම ව්‍යුහයක ම MR = MC; ඒකාධිකාරියා තරඟකාරී කර්මාන්තයට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් නිපදවා වැඩි මිලක් අය කරයි