ශ්‍රී ලංකාවේ ශ්‍රම බලකාය: අර්ථදැක්වීම්, ගණනය කිරීම් සහ සහභාගිත්ව අනුපාතිකය
ඒකකය 11 · ආර්ථික වෘද්ධිය සහ සංවර්ධනය
වැඩ කළ හැකි වයසේ ජනගහනය, ශ්‍රම බලකාය, සේවා නියුක්ත සහ සේවා වියුක්ත අය පිළිබඳ ජන හා සංඛ්‍යා ලේඛන දෙපාර්තමේන්තුවේ අර්ථදැක්වීම්, ශ්‍රම බලකාය සහ ශ්‍රම බලකා සහභාගිත්ව අනුපාතිකය ගණනය කරන ආකාරය සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ශ්‍රම බලකායේ ලක්ෂණ.
වැඩ කළ හැකි වයසේ ජනගහනය සහ ශ්‍රම බලකාය
ජන හා සංඛ්‍යා ලේඛන දෙපාර්තමේන්තුව (DCS) සෑම කාර්තුවක ම ශ්‍රම බල සමීක්ෂණයෙන් (LFS) ශ්‍රම බලකාය මනියි. එහි ප්‍රධාන අර්ථදැක්වීම්:
- වැඩ කළ හැකි වයසේ ජනගහනය: වයස අවුරුදු 15 සහ ඉන් ඉහළ සියලු දෙනා (ඉහළ වයස් සීමාවක් නැත).
- සේවා නියුක්ත: සමීක්ෂණ සතිය තුළ දී වැටුපක් හෝ ලාභයක් සඳහා (දායක පවුල් සේවකයන් ඇතුළුව) අඩු තරමින් පැයක්වත් වැඩ කළ හෝ රැකියාවක් තිබූ නමුත් තාවකාලිකව නොපැමිණි අය.
- සේවා වියුක්ත: රැකියාවක් නොතිබූ, වැඩට සූදානම් සහ රැකියාවක් සොයන අය.
- ශ්‍රම බලකාය (ආර්ථික වශයෙන් ක්‍රියාශීලී ජනගහනය) = සේවා නියුක්ත + සේවා වියුක්ත.
- ශ්‍රම බලකායේ නොසිටින (ආර්ථික වශයෙන් අක්‍රීය): සේවා නියුක්ත හෝ සේවා වියුක්ත නොවන වැඩ කළ හැකි වයසේ සිසුන්, කුටුම්බ කාර්ය කරන්නන්, විශ්‍රාමිකයන්, ආබාධිත පුද්ගලයන් සහ රැකියාවක් නොසොයන අනෙක් අය.
වැඩ කළ හැකි වයසේ ජනගහනය සහ ශ්‍රම බලකාය අතර වෙනස: වැඩ කළ හැකි වයසේ ජනගහනය යනු රැකියා කිරීමට කැමති වුව ද නැති වුව ද වයස 15 සහ ඉන් ඉහළ සියලු දෙනා ය; ශ්‍රම බලකාය යනු එයින් රැකියා කරන හෝ රැකියා සොයන කොටස පමණි. එබැවින් ශ්‍රම බලකාය සෑම විට ම වැඩ කළ හැකි වයසේ ජනගහනයට වඩා කුඩා ය.
ශ්‍රම බලකාය සහ සහභාගිත්ව අනුපාතිකය ගණනය කිරීම
ශ්‍රම බලකාය = සේවා නියුක්ත + සේවා වියුක්ත
ශ්‍රම බලකා සහභාගිත්ව අනුපාතිකය (LFPR) = ශ්‍රම බලකාය / වැඩ කළ හැකි වයසේ ජනගහනය x 100
වැඩ කළ හැකි වයසේ ජනගහනය = ශ්‍රම බලකාය + ශ්‍රම බලකායේ නොසිටින අය
නිදසුන. රටක ජනගහනය (දහස් ගණනින්) 1,000 කි. 220 ක් වයස අවුරුදු 15 ට අඩු ය. ඉතිරි අයගෙන් 380 ක් සේවා නියුක්ත ය, 20 ක් සේවා වියුක්ත ය සහ 380 ක් වැඩ නොකරන සහ රැකියාවක් නොසොයන (සිසුන්, කුටුම්බ කාර්ය කරන්නන්, විශ්‍රාමිකයන්) අය වේ.
- වැඩ කළ හැකි වයසේ ජනගහනය = 1,000 - 220 = 780.
- ශ්‍රම බලකාය = 380 + 20 = 400.
- LFPR = 400 / 780 x 100 = 51.3%.
- ශ්‍රම බලකායේ නොසිටින අය = 780 - 400 = 380.
- (සේවා වියුක්ති අනුපාතිකය = 20 / 400 x 100 = 5%, ඊළඟ පාඩම බලන්න.)
LFPR ඕනෑම කණ්ඩායමක් සඳහා ගණනය කළ හැකි ය: පිරිමි LFPR = පිරිමි ශ්‍රම බලකාය / පිරිමි වැඩ කළ හැකි වයසේ ජනගහනය x 100.
ඉහළ LFPR අගයක් යනු වැඩිහිටියන්ගෙන් විශාල කොටසක් රැකියා කරන හෝ රැකියා සොයන බවයි; එයින් නිමැවුම ඉහළ යයි. වැඩි සිසුන් පාසල්වල රැඳී සිටියහොත් හෝ වැඩි පිරිසක් විශ්‍රාම ගත්තොත් ආර්ථිකය සුවසේ පවතින විට පවා LFPR පහත වැටේ.
ශ්‍රී ලංකාවේ ශ්‍රම බලකායේ ලක්ෂණ
- අඩු සහභාගිත්වය: LFPR 2025 දී 49.4% ක් වන අතර එය මධ්‍යම ආදායම් රටක් සඳහා අඩු ය; ප්‍රධාන වශයෙන් කාන්තාවන්ගේ සහභාගිත්වය අඩු වීම නිසා ය.
- ස්ත්‍රී පුරුෂ පරතරය: පිරිමි LFPR 69.1% ක් වුවත් කාන්තා LFPR (2025) 32.4% ක් පමණි; සත්කාර වගකීම්, සමාජ සම්මතයන්, ආරක්ෂාව, සීමිත ප්‍රවාහනය සහ සුදුසු රැකියා හිඟය එයට හේතු ය.
- වයස්ගත වීම: වැඩිහිටි සේවකයන්ගේ කොටස ඉහළ යන අතර තරුණයන් අඩුවෙන් ඇතුළු වන බැවින් ශ්‍රම බලකාය වයස්ගත වෙමින් පවතී; බොහෝ දෙනා විදෙස් රැකියා සඳහා පිටත් වේ.
- අධ්‍යාපනය: ශ්‍රම බලකාය ඉහළ සාක්ෂරතාවක් සහිත සාපේක්ෂව හොඳින් අධ්‍යාපනය ලැබූවකි; නමුත් කුසලතා සහ රැකියා අතර නොගැළපීමක් ඇත.
- අංශය: බොහෝ සේවකයන් සේවා අංශයේ (50% ක් පමණ) ඉන්පසු කෘෂිකර්ම සහ කර්මාන්ත අංශවල (හතරෙන් එක බැගින් පමණ) සිටිති.
- අවිධිමත් බව: සේවකයන්ගෙන් අඩකට වැඩි පිරිසක් (57% ක් පමණ) සමාජ ආරක්ෂාවක් නැති අවිධිමත් රැකියාවල සිටිති.
- රාජ්‍ය සහ පෞද්ගලික අංශ: සේවකයන් හත් දෙනෙකුගෙන් එක් අයෙක් පමණ රාජ්‍ය අංශයේ සිටින අතර බොහෝ දෙනා ස්වයං රැකියා හෝ තමන්ගේ ම ගිණුමේ සේවකයන් ය.
- සේවා වියුක්තිය තරුණයන් අතර සහ අධ්‍යාපනය ලැබූ කාන්තාවන් අතර වැඩිම ය.
මනස් සිතියම
මතක තබාගන්න:
- වැඩ කළ හැකි වයසේ ජනගහනය (DCS) = වයස 15 සහ ඉන් ඉහළ
- ශ්‍රම බලකාය = සේවා නියුක්ත + සේවා වියුක්ත (ආර්ථික වශයෙන් ක්‍රියාශීලී)
- ශ්‍රම බලකායේ නොසිටින: සිසුන්, කුටුම්බ කාර්ය කරන්නන්, විශ්‍රාමිකයන්, ආබාධිතයන්
- LFPR = ශ්‍රම බලකාය ÷ වැඩ කළ හැකි වයසේ ජනගහනය × 100
- ශ්‍රී ලංකාව: LFPR 49.4% (2025); පිරිමි 69.1%, කාන්තා 32.4%
- ලක්ෂණ: විශාල අවිධිමත් අංශයක්, සේවා අංශයේ ආධිපත්‍යය, වයස්ගත වන ශ්‍රම බලකාය