වෙළෙඳපොළට රජයේ මැදිහත් වීම සහ ඒකක බද්ද
ඒකකය 3 · වෙළෙඳපොළට රජයේ මැදිහත්වීම
රජය වෙළෙඳපොළට මැදිහත් වන්නේ ඇයි, කෙසේ ද යන්නත්, ඒකක බද්දක් මිල, ප්‍රමාණය, අතිරික්ත, රජයේ ආදායම සහ සමස්ත සුබසාධනයට බල පාන ආකාරයත්.
රජය මැදිහත් වන්නේ ඇයි
නිදහස් වෙළෙඳපොළ සාමාන්‍යයෙන් හොඳින් ක්‍රියාත්මක වුවත්, සමාජයට පිළිගත නොහැකි ප්‍රතිඵල ද ඇති විය හැකි ය: දිළිඳු කුටුම්බවලට දැරිය නොහැකි මිල, ගොවීන්ට ලැබෙන අඩු ආදායම, අහිතකර භාණ්ඩ අධික ලෙස පරිභෝජනය වීම, මාර්ග හා පාසල් ඉදි කිරීමට ප්‍රමාණවත් ආදායමක් නොමැති වීම. ශ්‍රී ලංකාව වැනි මිශ්‍ර ආර්ථික පද්ධතියක රජය මේ නිසා වෙළෙඳපොළට මැදිහත් වේ.
මැදිහත් වන ප්‍රධාන ක්‍රම:
- බදු පැනවීම: උදා: VAT, මත්පැන් හා දුම්වැටි මත එක්සයිස් බද්ද, ඉන්ධන බද්ද. මේවායින් රජයේ ආදායම ලැබෙන අතර අහිතකර භාණ්ඩ පරිභෝජනය අධෛර්යමත් වේ.
- සහනාධාර ලබා දීම: උදා: වී ගොවීන්ට පොහොර සහනාධාරය. මේවායින් පිරිවැය හෝ මිල අඩු වී නිෂ්පාදනය හා පරිභෝජනය දිරිමත් වේ.
- මිල පාලනය: නීතියෙන් නියම කරන උපරිම මිලක් (උදා: ඖෂධයක පාලිත මිල) හෝ අවම මිලක් (උදා: වී සඳහා සහතික මිල).
- මිල ස්ථායීකරණය: හොඳ කන්නයේ මිල දී ගෙන නරක කන්නයේ විකුණා මිල ස්ථාවරව තබා ගැනීම (මෙම ඒකකයේ අවසාන පාඩමෙන් විස්තර වේ).
ඒකක බද්ද සහ ප්‍රතිශතක බද්ද
- ඒකක බද්ද යනු විකිණෙන එක් ඒකකයකට නියමිත මුදලකි, උදා: ලීටරයකට රු. 10. මිල ඉහළ වුවත් පහළ වුවත් එකතු වන රුපියල් ප්‍රමාණය එකමය.
- ප්‍රතිශතක බද්ද යනු මිලෙන් ප්‍රතිශතයකි, උදා: 18% VAT. මිල ඉහළ යන විට රුපියල් ප්‍රමාණයත් වැඩි වේ.
බද්ද සැපයුම්කරුවන් මත (විකුණුම්කරු රජයට ගෙවිය යුතු) හෝ ගැනුම්කරුවන් මත (ගැනුම්කරු ගෙවිය යුතු) පැනවිය හැකි ය. නීතියෙන් ගෙවිය යුත්තේ කවුද යන්න, සැබෑ බර දරන්නේ කවුද යන්න තීරණය නොකරයි; ඒ ගැන ඊළඟ පාඩමේ උගනිමු.
වක්‍ර මත බලපෑම
සැපයුම්කරුවන් මත රු. t ක ඒකක බද්දක් පැනවූ විට සෑම ඒකකයක් විකිණීමේ පිරිවැය t කින් වැඩි වේ. ගැනුම්කරුවන් ගෙවන ඕනෑම මිලක දී විකුණුම්කරුට ඉතිරි වන්නේ P - t පමණි. එබැවින් සැපයුම් වක්‍රය හරියටම t කින් ඉහළට (වමට) ගමන් කරයි. ඉල්ලුම් වක්‍රය නොසෙල්වේ.
සමීකරණ අනුව, මුල් සැපයුම Qs = f(P) නම් නව සැපයුම Qs = f(P - t) වේ.
බද්ද ගැනුම්කරුවන් මත නම්, ඔවුන් විකුණුම්කරුට ගෙවන්නේ P - t පමණක් වන බැවින් ඉල්ලුම් වක්‍රය t කින් පහළට (වමට) ගමන් කරයි; සැපයුම නොවෙනස්ව පවතී. සමීකරණ අනුව, මුල් ඉල්ලුම Qd = f(P) නම් නව ඉල්ලුම Qd = f(P + t) වේ; මෙහි P යනු දැන් විකුණුම්කරුවන්ට ලැබෙන මිල වන අතර ගැනුම්කරුවන් ගෙවන්නේ P + t කි.
වගු ක්‍රමය. පහත උදාහරණයේ සහල් වෙළෙඳපොළ (Qd = 60 - 2P, Qs = -20 + 2P) සහ සැපයුම්කරුවන් මත රු. 8 ක බද්දක් සලකමු. නව සැපයුම් ප්‍රමාණය සෑම විටම රු. 8 කින් අඩු මිලක දී පැරණි සැපයුම් ප්‍රමාණයයි:
| ගැනුම්කරුවන් ගෙවන මිල (රු.) | 20 | 24 | 28 |
|---|---|---|---|
| Qd | 20 | 12 | 4 |
| බද්දට පෙර Qs | 20 | 28 | 36 |
| බද්දෙන් පසු Qs = (P - 8) දී පැරණි Qs | 4 | 12 | 20 |
රු. 24 දී ඉල්ලුම සහ නව සැපයුම සමාන වේ (12). ඒ වෙනුවට රු. 8 ක බද්ද ගැනුම්කරුවන් මත පැනවුවහොත් නව ඉල්ලුම Qd = 60 - 2(P + 8) = 44 - 2P වන අතර (P යනු විකුණුම්කරුවන්ට ලැබෙන මිලයි), එය Qs ට සමාන වන්නේ P = 16 (Q = 12) දී ය; එබැවින් ගැනුම්කරුවන් තවමත් ගෙවන්නේ 16 + 8 = රු. 24 කි.
ප්‍රතිශතක බද්දක දී මිල ඉහළ යන විට පරණ හා අලුත් සැපයුම් වක්‍ර අතර සිරස් පරතරය වැඩි වේ; එබැවින් නව වක්‍රයේ බෑවුම වැඩි වේ; එය පරණ වක්‍රයට සමාන්තර නොවේ.
විසඳූ උදාහරණය
සහල් වෙළෙඳපොළ: Qd = 60 - 2P සහ Qs = -20 + 2P (P රු. කිලෝවකට, Q කිලෝ දහස් ගණනින්).
බද්දට පෙර: 60 - 2P = -20 + 2P නිසා P = රු. 20 සහ Q = 20.
සැපයුම්කරුවන් මත රු. 8 ක ඒකක බද්දක්: නව සැපයුම Qs = -20 + 2(P - 8) = -36 + 2P.
60 - 2P = -36 + 2P නිසා P = රු. 24, Q = 12.
- ගැනුම්කරුවන් දැන් ගෙවන්නේ රු. 24 (රු. 4 කින් ඉහළ ය).
- විකුණුම්කරුවන්ට ලැබෙන්නේ 24 - 8 = රු. 16 (රු. 4 කින් පහළ ය).
- බදු ආදායම = 8 × 12 = රු. 96.
සුබසාධන ප්‍රතිවිපාක
ඉල්ලුම් වක්‍රය මිල අක්ෂය කැපෙන්නේ P = 30 දී (Qd = 0), සැපයුම් වක්‍රය කැපෙන්නේ P = 10 දී (Qs = 0).
| පෙර | පසු | වෙනස | |
|---|---|---|---|
| පාරිභෝගික අතිරික්තය | ½ × (30 - 20) × 20 = 100 | ½ × (30 - 24) × 12 = 36 | -64 |
| නිෂ්පාදක අතිරික්තය | ½ × (20 - 10) × 20 = 100 | ½ × (16 - 10) × 12 = 36 | -64 |
| රජයේ ආදායම | 0 | 8 × 12 = 96 | +96 |
| සමස්ත සුබසාධනය | 200 | 168 | -32 |
32 ක් වූ අලාභය අහිමි වූ සුබසාධනයයි (deadweight loss): ගැනුම්කරුගේ තක්සේරුව විකුණුම්කරුගේ පිරිවැයට වඩා වැඩි, බද්ද නිසා සිදු නොවන, නමුත් සිදු විය යුතුව තිබූ වෙළෙඳාම් නිසා ඇති වන අලාභයයි. එය ත්‍රිකෝණයක වර්ගඵලය වන ½ × බද්ද × ප්‍රමාණයේ අඩුවීම = ½ × 8 × (20 - 12) = 32 වේ.
විභාග ඉඟිය: ගැනුම්කරුගේ මිල සහ විකුණුම්කරුගේ මිල අතර වෙනස සැමවිටම බද්දට සමාන වේ; ආදායම = බද්ද × නව ප්‍රමාණය; අහිමි වූ සුබසාධනයට යොදා ගන්නේ ප්‍රමාණයේ අඩුවීමයි.
මනස් සිතියම
මතක තබාගන්න:
- ඒකක බද්ද → සැපයුම් වක්‍රය ඉහළට (වමට) t ප්‍රමාණයෙන්: Qs = f(P − t)
- ගැනුම්කරුවන් මත බද්ද → ඉල්ලුම් වක්‍රය පහළට (වමට) t ප්‍රමාණයෙන්: Qd = f(P + t)
- මිල පරතරය → ගැනුම්කරු ගෙවන මිල − විකුණුම්කරුට ඉතිරි වන මිල = t (සැමවිට ම)
- බදු ආදායම = t × නව ප්‍රමාණය (පරණ ප්‍රමාණය නොවේ)
- අහිමි වූ සුබසාධනය = ½ × t × ප්‍රමාණයේ අඩු වීම
- ප්‍රතිශතක බද්ද → මිලෙන් ප්‍රතිශතයකි; නව සැපයුම් වක්‍රයේ බෑවුම වැඩි වේ (සමාන්තර නොවේ)