ආර්ථික පද්ධති
ඒකකය 1 · මූලික ආර්ථික ගැටලු සහ ආර්ථික ක්‍රම
මූලික ප්‍රශ්න විසඳා ගැනීමට සමාජ සංවිධානය වන ආකාරය: වෙළෙඳපොළ, විධාන හා මිශ්‍ර ආර්ථික පද්ධති සහ ඒවා ඇගයීම.
ආර්ථික පද්ධතියක් යනු කුමක් ද?
ආර්ථික පද්ධතියක් යනු සමාජයක් මූලික ආර්ථික ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු සපයන ආයතන, රීති හා තීරණ ගන්නන්ගේ සමූහයයි. එහි අංග නම්:
- තීරණ ගන්නන් (ආර්ථික කාරක): කුටුම්බ, ව්‍යාපාර හා රජය (විවෘත ආර්ථිකයක දී අවශේෂ ලෝකය ද).
- සම්පත් සහ ඒවායේ හිමිකම: පෞද්ගලික හෝ රාජ්‍ය.
- ආයතන හා රීති: දේපළ අයිතිවාසිකම්, නීති, වෙළෙඳපොළවල්, සැලසුම් ආයතන.
- සම්බන්ධීකරණ යාන්ත්‍රණයක්: මිල යාන්ත්‍රණය හෝ රජයේ උපදෙස්.
වර්ග කිරීමේ නිර්ණායක
ආර්ථික පද්ධති වර්ග කරන්නේ,
- සම්පත් හිමිකම: පෞද්ගලික, රාජ්‍ය හෝ දෙකම.
- ආර්ථික තීරණ ගන්නේ කවුරුන් ද: පුද්ගලයන් හා ව්‍යාපාර හෝ රජය.
- සම්බන්ධීකරණ යාන්ත්‍රණය: මිල සහ වෙළෙඳපොළ හෝ මධ්‍යගත සැලසුම්කරණය.
- නිෂ්පාදනයේ අභිප්‍රේරණය: පෞද්ගලික ලාභය හෝ සැලැස්මේ සමාජ ඉලක්ක.
වෙළෙඳපොළ ආර්ථික පද්ධතිය
වෙළෙඳපොළ ආර්ථික පද්ධතියක සම්පත් ප්‍රධාන වශයෙන් පෞද්ගලික හිමිකමේ පවතින අතර කුටුම්බ හා ව්‍යාපාර වෙළෙඳපොළවල දී මිල යාන්ත්‍රණය හරහා අන්තර්ක්‍රියා කරමින් තීරණ ගනී.
- කුමක් නිපදවිය යුතු ද: පාරිභෝගිකයන් මිල ගෙවීමට කැමති භාණ්ඩ; ව්‍යාපාර ඉල්ලුම හා ලාභය අනුගමනය කරයි.
- කෙසේ නිපදවිය යුතු ද: තරඟය නිසා පිරිවැය අඩු කිරීමට සිදු වන බැවින් ව්‍යාපාර අඩුම පිරිවැයැති ක්‍රමය තෝරා ගනී.
- කා සඳහා: ගෙවීමේ හැකියාව හා කැමැත්ත ඇති අයට භාණ්ඩ ලැබෙන බැවින් කාට කුමක් ලැබෙන්නේ දැයි ආදායම තීරණය කරයි.
ශක්තීන්: කාර්යක්ෂමතාව, විවිධත්වය, නව්‍යකරණය, පාරිභෝගික තේරීම. දුර්වලතා: අසමානතාව, පොදු භාණ්ඩ (සහ සුබසාධන භාණ්ඩ) ඌන ලෙස සැපයීම, ආදායමක් නැති අයව නොසලකා හැරීම, අස්ථාවරත්වය, පරිසරයට හානිය.
විධාන ආර්ථික පද්ධතිය
විධාන ආර්ථික පද්ධතියක සම්පත් රජයට අයත් වන අතර මධ්‍යගත සැලසුම් අධිකාරියක් තීරණ ගනී.
- කුමක්: සැලැස්ම නිමැවුම් ඉලක්ක නියම කරයි.
- කෙසේ: රජය ක්‍රම තීරණය කර යෙදවුම් වෙන් කරයි.
- කා සඳහා: රජය භාණ්ඩ බෙදා හරියි; බොහෝ විට සලාක හෝ ස්ථාවර වැටුප් මගින්, සාමාන්‍යයෙන් වැඩි සමානත්වයක් අරමුණු කරමින්.
ශක්තීන්: සම්පත් ජාතික ප්‍රමුඛතා කෙරෙහි යොමු කළ හැකි ය, අසමානතාව අඩු කළ හැකි ය. දුර්වලතා: දිරිගැන්වීම් නොමැති වීම, අකාර්යක්ෂමතාව, සැලසුම්කරුවන්ට තොරතුරු නොමැති නිසා හිඟ හා අතිරික්ත ඇති වීම, පාරිභෝගික තේරීම අඩු වීම.
සාම්ප්‍රදායික ආර්ථික පද්ධතිය
ජීවනෝපාය ගොවිතැන් හා ධීවර ප්‍රජාවන් සමහරක දක්නට ලැබෙන සාම්ප්‍රදායික ආර්ථික පද්ධතියක චාරිත්‍ර හා උරුමය මගින් ප්‍රශ්න තුනට පිළිතුරු ලැබේ: මිනිසුන් නිපදවන්නේ තම මුතුන්මිත්තන් නිපදවූ දෙය, එම ක්‍රමවලින් ම වන අතර නිමැවුම බෙදා ගන්නේ පවුලේ හෝ ගමේ චාරිත්‍රවලට අනුව ය.
මිශ්‍ර ආර්ථික පද්ධතිය
මිශ්‍ර ආර්ථික පද්ධතියක පෞද්ගලික හා රාජ්‍ය තීරණ ගැනීම ඒකාබද්ධ වේ. බොහෝ අංශවල පෞද්ගලික ව්‍යාපාර හා වෙළෙඳපොළ ක්‍රියාත්මක වන අතර රජය පොදු භාණ්ඩ (මාර්ග, ආරක්ෂාව වැනි) සපයයි, වෙළෙඳපොළ නියාමනය කරයි, සමහර සේවා (නොමිලේ අධ්‍යාපනය හා සෞඛ්‍ය සේවා වැනි) සපයයි, බදු හා පැවරුම් හරහා ආදායම නැවත බෙදා හරියි. ශ්‍රී ලංකාව ඇතුළු සැබෑ ආර්ථික සියල්ලම පාහේ මිශ්‍ර ය: ඒවා වෙනස් වන්නේ රජයේ සහභාගිත්වයේ මට්ටමෙනි. ශ්‍රී ලංකාවේ ලංකා විදුලි බල මණ්ඩලය හා ශ්‍රී ලංකා ගමනාගමන මණ්ඩලය වැනි රාජ්‍ය ව්‍යවසාය, වෙළෙඳපොළ මිලවලට ප්‍රතිචාර දක්වන බොහෝ පෞද්ගලික ව්‍යාපාර හා ගොවීන් සමඟ ක්‍රියාත්මක වේ.
කාර්ය සාධනය ඇගයීම
පද්ධතියක් කොතරම් හොඳින් ක්‍රියා කරන්නේ දැයි විනිශ්චය කිරීමට ආර්ථික විද්‍යාඥයන් නිර්ණායක කිහිපයක් භාවිත කරයි:
- කාර්යක්ෂමතාව: හිඟ සම්පත් අඩු නාස්තියකින් මිනිසුන් අගය කරන භාණ්ඩ නිපදවීමට යොදා ගන්නේ ද?
- සාධාරණත්වය: ආදායම සාධාරණව බෙදා හරින්නේ ද?
- ආර්ථික වෘද්ධිය: කාලයත් සමඟ නිමැවුම ඉහළ යන්නේ ද?
- ස්ථායිතාව: මිල ස්ථාවර ද, මිනිසුන්ට රැකියා තිබේ ද?
- පාරිභෝගිකයන්, සේවකයන් හා ව්‍යාපාරවල තේරීමේ නිදහස.
සියලු නිර්ණායක අනුව හොඳම පද්ධතියක් නොමැති බැවින් සමාජයන් ඒවා අතර සම්මුතියකට එළඹෙයි.
නව ප්‍රවණතා
1980 දශකයේ සිට බොහෝ විධාන ආර්ථික (චීනය, වියට්නාමය, පැරණි සෝවියට් කඳවුර වැනි) වෙළෙඳපොළ ප්‍රතිසංස්කරණ හඳුන්වා දී ඇති අතර බොහෝ වෙළෙඳපොළ ආර්ථික සුබසාධනය හා නියාමනය සඳහා රජයේ භූමිකාව පුළුල් කර ඇත. එබැවින් ආර්ථික මිශ්‍ර පද්ධති කරා අභිසාරී වෙමින් පවතින අතර නිවැරදි සමබරතාව පිළිබඳ විවාදය පවතී.
මනස් සිතියම
මතක තබාගන්න:
- වෙළෙඳපොළ = මිල · විධාන = සැලැස්ම · මිශ්‍ර = දෙක ම
- ශ්‍රී ලංකාව මිශ්‍ර ය: පෞද්ගලික ව්‍යාපාර සමඟ CEB, SLTB
- සාම්ප්‍රදායික = චාරිත්‍ර, උරුමය
- ඇගයීම: කාර්යක්ෂමතාව, සාධාරණත්වය, ආර්ථික වෘද්ධිය, ස්ථායිතාව, නිදහස.