දූෂණය: වාත, ජල හා පාංශු දූෂණය, සුපෝෂණය හා ජෛව විශාලනය
ඒකකය 8 · පාරිසරික ජීව විද්‍යාව
වාත, ජල හා පාංශු දූෂණයේ ප්‍රභව, බලපෑම් හා පාලනය, ජල ගුණාත්මකභාවයේ දර්ශක (BOD, දර්ශක විශේෂ), සුපෝෂණ ක්‍රියාවලිය සහ ස්ථීර දූෂකවල ජෛව විශාලනය.
දූෂණය යනු කුමක්ද
දූෂකයක් (pollutant) යනු මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් මගින් පරිසරයට එක් කරන, ජීවීන්ට හෝ පරිසර පද්ධතිවලට හානි කරන ද්‍රව්‍යයකි (හෝ තාපය, ශබ්දය වැනි ශක්ති ආකාරයකි). දූෂක ජෛව හායනය වන (අපජලය, ආහාර අපද්‍රව්‍ය; විඝටකයන් බිඳ දමයි) හෝ ජෛව හායනය නොවන (ප්ලාස්ටික්, DDT, බර ලෝහ; ස්ථීරව පවතී) විය හැකිය.
වාත දූෂණය
| දූෂකය | ප්‍රධාන ප්‍රභව | බලපෑම් |
|---|---|---|
| කාබන් මොනොක්සයිඩ් (CO) | වාහන හා දර ලිප්වල අසම්පූර්ණ දහනය | හීමොග්ලෝබින් සමඟ බැඳී ඔක්සිජන් පරිවහනය අඩු කරයි; හිසරදය, මරණය |
| සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ් (SO₂) | ගල් අඟුරු හා තෙල් දහනය, බලාගාර, ගිනිකඳු | ශ්වසන රෝග; අම්ල වර්ෂාව |
| නයිට්‍රජන් ඔක්සයිඩ (NOₓ) | වාහන එන්ජින්, බලාගාර | අම්ල වර්ෂාව, දුම්මීදුම, පෙනහළු කෝපය |
| අංශු ද්‍රව්‍ය (PM₂.₅, PM₁₀), දුම්මල | ඩීසල් එන්ජින්, දහනය, ඉදිකිරීම්, ගල් කැඩීම | පෙනහළුවලට ගැඹුරු හානි, ඇදුම, මීදුම |
| හයිඩ්‍රොකාබන් හා බිම් මට්ටමේ ඕසෝන් | හිරු එළියේදී ප්‍රතික්‍රියා කරන වාහන පිටාර (ප්‍රභා රසායනික දුම්මීදුම) | ඇස් හා පෙනහළු කෝපය; ශාකවලට හානි |
| CFC | පැරණි ශීතකරණ හා ඇරෝසොල් | ඕසෝන් ක්ෂය වීම |
| ඊයම් | ඊයම් සහිත පෙට්‍රල් (ශ්‍රී ලංකාවේ දැන් ඉවත් කර ඇත) | ළමුන්ගේ ස්නායු හානි |
දර දුම ග්‍රාමීය නිවාසවල ප්‍රධාන සෞඛ්‍ය ගැටලුවකි. පාලනය: වාහන පිටාර පරීක්ෂා හා උත්ප්‍රේරක පරිවර්තක, පිරිසිදු ඉන්ධන, පොදු ප්‍රවාහනය, කර්මාන්තශාලාවල පෙරහන් හා ස්ක්‍රබර් සහ ගස් සිටුවීම. ලයිකන SO₂ වලට සංවේදී වන අතර වාත ගුණාත්මකභාවයේ දර්ශක ලෙස යොදා ගැනේ.
ජල දූෂණය
ප්‍රභව අතර අපජලය (කාබනික ද්‍රව්‍ය, රෝග කාරක), කෘෂි ගලා යාම (පොහොර, පළිබෝධ නාශක), කාර්මික අපද්‍රව්‍ය (බර ලෝහ, අම්ල, රෙදිපිළි හා බතික් කර්මාන්තශාලාවල වර්ණක), තෙල්, ඝන අපද්‍රව්‍ය හා ප්ලාස්ටික් සහ බලාගාරවල තාප දූෂණය ඇත.
- ජෛව රසායනික ඔක්සිජන් ඉල්ලුම (BOD) යනු ජල සාම්පලයක කාබනික ද්‍රව්‍ය වියෝජනය කිරීමට ක්ෂුද්‍රජීවීන් 20 °C හිදී දින 5 ක් තුළ භාවිත කරන ද්‍රාවිත ඔක්සිජන් ප්‍රමාණයයි. ඉහළ BOD මගින් බර කාබනික දූෂණයක් පෙන්වයි; පිරිසිදු ගංගා ජලයේ BOD ලීටරයකට මි.ග්‍රෑ. 3 ට පමණ අඩු වන අතර අමු අපජලයේ එය සිය ගණනක් වේ.
- දර්ශක ජීවීන්: මේෆ්ලයි හා ස්ටෝන්ෆ්ලයි නිම්ෆාවන් (nymphs) සහ කැඩිස් කීටයන් ජීවත් වන්නේ පිරිසිදු, හොඳින් ඔක්සිජන් සහිත ජලයේ පමණි; මඩ පණුවන් (Tubifex) සහ රුධිර පණුවන් (මැස්සන්ගේ කීටයන්) දූෂිත, ඔක්සිජන් අඩු ජලය ඉවසයි. Escherichia coli (කොලිෆෝම් බැක්ටීරියා) තිබීම මල දූෂණය පෙන්වයි.
- සෞඛ්‍ය බලපෑම්: දූෂිත ජලයෙන් පාචනය, ටයිෆොයිඩ් හා කොලරාව; පානීය ජලයේ බර ලෝහ හා කෘෂි රසායන ද්‍රව්‍ය වියළි කලාපයේ වකුගඩු රෝගයට (CKDu) දායක විය හැකි බවට සැක කෙරේ; මෙය තවමත් අධ්‍යයනය වෙමින් පවතී.
සුපෝෂණය
සුපෝෂණය (eutrophication) යනු ජල කඳක් පෝෂක, විශේෂයෙන් නයිට්‍රේට් හා ෆොස්ෆේට්වලින් පොහොසත් වීමෙන් අධික ශාක හා ඇල්ගී වර්ධනයක් සිදුවීමයි. වයසට යන විල්වල එය ස්වභාවිකව ඉතා සෙමින් සිදු වන නමුත් මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් එය වේගවත් කරයි (සංස්කෘතික සුපෝෂණය).
- කෙත්වලින් පොහොර ගලා යාම, ඩිටර්ජන්ට් හා අපජලය නයිට්‍රේට් හා ෆොස්ෆේට් එක් කරයි.
- ඇල්ගී හා සයනොබැක්ටීරියා වේගයෙන් ගුණනය වේ: ඇල්ගී පිපීමක් (algal bloom) පෘෂ්ඨය ආවරණය කරයි. ජලය කොළ පැහැ වන අතර සමහර විශේෂ විෂ මුදා හරියි (Microcystis).
- පිපීම ආලෝකය අවහිර කරන බැවින් ගිලී සිටින ශාක මිය යයි.
- මළ ඇල්ගී හා ශාක වායුසහිත බැක්ටීරියා මගින් වියෝජනය වන අතර ඒවා ගුණනය වී ද්‍රාවිත ඔක්සිජන් භාවිත කරයි (BOD ඉහළ යයි).
- ඔක්සිජන් අඩු වේ (hypoxia); මාළු හා අපෘෂ්ඨවංශීන් හුස්ම හිරවී මිය යයි; අවායු බැක්ටීරියා දුර්ගන්ධ වායු (H₂S, CH₄) නිපදවයි.
- ජෛව විවිධත්වය අඩු වන අතර ජලය පානයට හා විනෝදාස්වාදයට නුසුදුසු වේ.
උදාහරණ: කොළඹ බේරේ වැව; මහනුවර වැව, ග්‍රෙගරි වැව හා බොහෝ වාරිමාර්ග වැව්වල ඇල්ගී පිපීම්; පෝෂක පොහොසත් ජලයේ ජපන් ජබර හා Salvinia වැඩේ. පාලනය: අපජලය පිරිපහදු කිරීම, පොහොර භාවිතය සීමා කිරීම, ෆොස්ෆේට් රහිත ඩිටර්ජන්ට්, ශාක ආරක්ෂිත තීරු, සාදන ලද තෙත්බිම් හා වල් පැළෑටි ඉවත් කිරීම.
පාංශු දූෂණය
හේතු නම් අධික කෘෂි රසායන ද්‍රව්‍ය (පොහොර, පළිබෝධ නාශක, වල් නාශක), ඝන අපද්‍රව්‍ය හා ප්ලාස්ටික්, කර්මාන්ත හා පතල් කැණීම්වලින් බර ලෝහ, වියළි කලාපයේ දුර්වල වාරිමාර්ගයෙන් ලවණීකරණය, අම්ල වර්ෂාව හා තෙල් කාන්දු වීම ය. බලපෑම්: පස ජීවීන් හා සාරවත්භාවය නැති වීම, විෂ ආහාර දාමයට ඇතුළු වීම, භූගත ජලය දූෂණය. පාලනය: ඒකාබද්ධ පළිබෝධ කළමනාකරණය (IPM), කාබනික පොහොර, බෝග මාරුව, නිසි අපද්‍රව්‍ය බැහැර කිරීම සහ දූෂිත පස ශාක හෝ ක්ෂුද්‍රජීවීන් මගින් පිරිසිදු කිරීම (ජෛව පිළියම්).
ජෛව විශාලනය
DDT පළිබෝධ නාශකය, රසදිය හා වෙනත් බර ලෝහ වැනි සමහර දූෂක ස්ථීර (බිඳී නොයයි), මේද-ද්‍රාව්‍ය (ශරීර මේදයේ ගබඩා වේ) වන අතර එබැවින් බැහැර නොවේ. ඒවා නිෂ්පාදකයන් විසින් කුඩා ප්‍රමාණවලින් උකහා ගන්නා අතර ජීවීන් තුළ ජෛව සමුච්චය (bioaccumulate) වේ. සෑම පාරිභෝගිකයෙක්ම ගොදුරු රාශියක් අනුභව කරන බැවින් සෑම ඉහළ පෝෂක මට්ටමකදීම සාන්ද්‍රණය වැඩි වන අතර ඉහළම විලෝපිකයන්ට වැඩිම මාත්‍රාව ලැබේ. මෙය ජෛව විශාලනය (biomagnification) වේ.
උදාහරණය: ජලයේ DDT 0.000003 ppm → ප්ලවාංග 0.04 → කුඩා මාළු 0.5 → විශාල මාළු 2 → මාළු අනුභව කරන පක්ෂීන් 25 ppm. ගිජුළිහිණියන් හා මාළු අනුභව කරන පක්ෂීන් තුනී කටු සහිත බිත්තර දැමූ අතර ඔවුන්ගේ ගහන අඩු විය; එයින් DDT තහනම් විය. ජපානයේ මාළුවල රසදිය නිසා මිනමාටා රෝගය ඇති විය.
Exam tip: සුපෝෂණ පිළිතුරක පියවර හේතුඵල ආකාරයෙන් සම්බන්ධ කරන්න: පෝෂක → ඇල්ගී පිපීම → ආලෝකය අවහිර → ශාක මිය යාම → විඝටකයන් ඔක්සිජන් භාවිතය → මාළු මිය යාම. ඔක්සිජන් අවසන් වන්නේ ජීවත් වන ඇල්ගී ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය කරන විට නොව වියෝජනයෙනි.