පෝෂණය හා මිනිසාගේ ජීර්ණ පද්ධතිය
ඒකකය 5 · සත්ත්ව ව්‍යුහය හා ක්‍රියාකාරිත්වය
සතුන් ආහාර ලබා ගන්නා ආකාර, පෝෂණයේ අවස්ථා හා මිනිසාගේ ආහාර ප්‍රණාලයේ ඉන්ද්‍රිය හා ඒ හා බැඳි ග්‍රන්ථි.
සතුන්ගේ පෝෂණය
සතුන්ට තමන්ගේම ආහාර සෑදිය නොහැකි බැවින් ඔවුහු විෂම පෝෂී වෙති. සත්ත්වාහාර (holozoic) පෝෂණයේ අවස්ථා පහකි:
- ආහාර ගැනීම (ingestion): ආහාර ශරීරයට ගැනීම.
- ජීර්ණය: එන්සයිම භාවිතයෙන් ජල විච්ඡේදනයෙන් විශාල අද්‍රාව්‍ය අණු කුඩා ද්‍රාව්‍ය අණු බවට බිඳීම.
- අවශෝෂණය: ද්‍රාව්‍ය ඵල රුධිරයට හෝ වසාවට ඇතුළු වීම.
- ස්වාංගීකරණය (assimilation): අවශෝෂණය කළ අණු සෛල මගින් (ශක්තිය, වර්ධනය හා අලුත්වැඩියාව සඳහා) භාවිත කිරීම හෝ ගබඩා කිරීම.
- මල නික්මවීම (egestion): ජීර්ණය නොවූ ද්‍රව්‍ය මලය ලෙස ශරීරයෙන් ඉවත් වීම. (මලය කිසි විටෙකත් සෛලවල පරිවෘත්තියේ කොටසක් නොවන බැවින් මෙය බැහැර කිරීම (excretion) නොවේ.)
ආහාර ගන්නා ක්‍රම
| ක්‍රමය | උදාහරණ | ආකාරය |
|---|---|---|
| පෙරා ආහාර ගැනීම | ස්පොන්ජ, බෙල්ලන්, තිමිංගිල | කුඩා ආහාර අංශු හසු කරන පෙරණයක් හරහා ජලය යවයි |
| ද්‍රව ආහාර ගැනීම | මදුරුවා, සමනලයා, ඇෆිඩ් | රුධිරය හෝ මල් පැණි වැනි ද්‍රව ආහාර උරා බොයි |
| තැන්පතු ආහාර ගැනීම | ගැඩවිලා | පස හා දිරන ද්‍රව්‍ය ගිලගෙන කාබනික කොටස ජීර්ණය කරයි |
| ස්ථුල ආහාර ගැනීම | නයා, ව්‍යාඝ්‍රයා, මිනිසා | විශාල ආහාර කැබලි ගනී; බොහෝවිට මුලින් සපා හෝ ඉරා දමයි |
අන්තරසෛලීය හා බාහිරසෛලීය ජීර්ණය
අමීබාවේ හා ස්පොන්ජවල ආහාර ආහාර රික්තක තුළ ජීර්ණය වේ (අන්තරසෛලීය ජීර්ණය). හයිඩ්‍රා වැනි නිඩාරියාවන්ගේ (cnidarians) එක් විවරයක් සහිත ආමාශ-වාහිනී කුහරයේ (gastrovascular cavity) අර්ධ බාහිරසෛලීය ජීර්ණයක් සිදු වී සෛල තුළ සම්පූර්ණ වේ. බොහෝ සතුන්ට මුඛයක් හා ගුදයක් සහිත නාලාකාර ආහාර ප්‍රණාලයක් ඇති අතර ආහාර එහි එක් දිශාවකට ගමන් කරයි. මෙමගින් ආහාර ගැනීම, ජීර්ණය, අවශෝෂණය හා මල නික්මවීම සඳහා විවිධ කොටස් විශේෂීකරණය වී සත්ත්වයාට අඛණ්ඩව ආහාර ගත හැකිය. ගවයන් වැනි රූමිනන්ට් සතුන්ට (ruminants) කුටීර හතරක ආමාශයක් ඇති අතර එහි ක්ෂුද්‍රජීවීන් සෙලියුලෝස් ජීර්ණය කරයි; ශාකභක්ෂකයන්ට ඒ සඳහා දිගු ආහාර ප්‍රණාලයක් ඇති අතර මාංශභක්ෂකයන්ට කෙටි එකක් ඇත.
මිනිසාගේ ආහාර ප්‍රණාලය
ආහාර ප්‍රණාලය මීටර 8-9ක් පමණ දිග නළයකි. එහි කොටස්:
- මුඛය (මුඛ කුහරය): දත් ආහාර කපා ඇඹරේ (යාන්ත්‍රික ජීර්ණය); දිව ආහාර ලාලාව සමඟ මිශ්‍ර කර ආහාර ගුලියක් (bolus) සාදයි. ලාලාව ලාලා ග්‍රන්ථි යුගල තුනකින් ස්‍රාවය වන අතර ලාලා ඇමයිලේස්, ශ්ලේෂ්මය හා ලයිසොසයිම් අඩංගු වේ.
- ග්‍රසනිය: ආහාරවලට හා වාතයට පොදු මාර්ගයයි; ගිල දැමීමේදී එපිග්ලෝටිස් ස්වරාලය වසයි.
- අන්නනාලය: පෙරිස්ටැල්සිස් මගින් ආහාර ගුලිය ආමාශයට ගෙන යන පේශිමය නළයකි.
- ආමාශය: නැමුණු බිත්ති සහිත පේශිමය මල්ලකි. එහි ඇතුළු දොරටුවේ කාර්ඩියැක් සංවෘතකය හා පිටවන දොරටුවේ පයිලොරික් සංවෘතකය ආහාර ගමන පාලනය කරයි. එය ආහාර ගබඩා කර අර්ධ ද්‍රව කයිමයක් (chyme) බවට කලවම් කරයි.
- කුඩා අන්ත්‍රය (මීටර 6ක් පමණ): ග්‍රහණිය (පිත්තය හා අග්න්‍යාශ යුෂ ලැබේ), ජෙජුනමය හා ඉලියමය. බොහෝ ජීර්ණය හා අවශෝෂණය මෙහි සිදු වේ.
- මහා අන්ත්‍රය: උණ්ඩුකය සහිත අන්ධ කුහරය (caecum), කොලොනය (ආරෝහී, තීර්යක්, අවරෝහී), මළාශය හා ගුදය. එය ජලය හා ලවණ අවශෝෂණය කර මල ත්‍යාගය දක්වා මලය ගබඩා කරයි.
ආහාර ප්‍රණාල බිත්තියේ ස්ථර
ආභ්‍යන්තරයේ සිට පිටතට බිත්තියේ ස්ථර හතරක් ඇත:
- ශ්ලේෂ්මල පටලය: අපිච්ඡදය (ගොබ්ලට් සෛල හා ග්‍රන්ථි සහිත), සම්බන්ධක පටකවල තුනී ස්ථරයක් හා සුළු පේශි.
- උප ශ්ලේෂ්මල ස්ථරය: රුධිර වාහිනී, වසා වාහිනී හා ස්නායු සහිත සම්බන්ධක පටකය.
- පේශි ස්ථරය: සුමට පේශිවල අභ්‍යන්තර වෘත්තාකාර හා බාහිර ආයාම ස්ථරයක්. ඒවායේ රිද්මයානුකූල හැකිලීමෙන් පෙරිස්ටැල්සිස් ඇති වන අතර ස්ථානීය වළල්ල හැකිලීම් (ඛණ්ඩනය) ආහාර එන්සයිම සමඟ කලවම් කරයි.
- බාහිර ස්ථරය: තුනී පිටත ආවරණය.
සංවෘතක යනු මාර්ග විවෘත කර වසන වෘත්තාකාර පේශි වළලු ය: ආමාශයේ කාර්ඩියැක් හා පයිලොරික් සංවෘතක, පිත්ත නාලයේ ඔඩයි සංවෘතකය හා ගුද සංවෘතක. ගිල දැමීම හා මල ත්‍යාගය අර්ධ වශයෙන් ස්වේච්ඡා පාලනයට යටත් වන නමුත් ආහාර ප්‍රණාලයේ අනෙක් චලනය අස්වේච්ඡා වන අතර ස්වායත්ත ස්නායු පද්ධතිය හා හෝමෝන මගින් පාලනය වේ.
සම්බන්ධ ග්‍රන්ථි
- ලාලා ග්‍රන්ථි (කර්ණමූල, යටි හනු, යටි දිව): ලාලාව ආහාර තෙත් කරයි, පිෂ්ටය ජීර්ණය ආරම්භ කරයි හා මුඛය පිරිසිදු කරයි.
- අක්මාව: විශාලතම අභ්‍යන්තර ඉන්ද්‍රියයි; පිත්තය සාදයි; එය පිත්තාශයේ ගබඩා කර සාන්ද්‍රණය කර පිත්ත නාලය හරහා ග්‍රහණියට මුදා හරියි.
- අග්න්‍යාශය: අග්න්‍යාශ යුෂ (ජීර්ණ එන්සයිම හා සෝඩියම් හයිඩ්‍රජන් කාබනේට්) ග්‍රහණියට ස්‍රාවය කරන බහිස්ස්‍රාවී ග්‍රන්ථියකි; එහි අන්තඃස්‍රාවී සෛල (ලැන්ගර්හාන්ස් දුපත්) ඉන්සියුලින් හා ග්ලූකගන් සාදයි.
Exam tip: මල නික්මවීම (ජීර්ණය නොවූ ආහාර ඉවත් කිරීම) හා බැහැර කිරීම (යූරියා, CO₂ වැනි පරිවෘත්තීය අපද්‍රව්‍ය ඉවත් කිරීම) වෙනස් බව මතක තබා ගන්න.