ජීව විද්‍යාවේ ස්වභාවය හා විෂය පථය
ඒකකය 1 · ජීව විද්‍යාවට හැඳින්වීම
ජීව විද්‍යාව අධ්‍යයනය කරන්නේ කුමක් ද, එහි ප්‍රධාන ශාඛා හා අණුවේ සිට ජෛව ගෝලය දක්වා ජීව සංවිධාන මට්ටම්.
ජීව විද්‍යාව යනු කුමක් ද?
ජීව විද්‍යාව (Biology) (ග්‍රීක bios = ජීවය; logos = අධ්‍යයනය) යනු ජීවය පිළිබඳ විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනය යි. ජීවීන් ගොඩනැගී ඇත්තේ කෙසේ ද, ක්‍රියා කරන්නේ කෙසේ ද, වර්ධනය වී ප්‍රජනනය කරන්නේ කෙසේ ද, ඒවා පැමිණියේ කොහෙන් ද, ඔවුන් එකිනෙකා හා සම්බන්ධ වන්නේ කෙසේ ද, ඔවුන් අන් ජීවීන් සමඟත් පරිසරය සමඟත් අන්තර්ක්‍රියා කරන්නේ කෙසේ ද යන්න එයින් විමසයි.
ජීව විද්‍යාව ඉතා වෙනස් පරිමාණවල ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු සපයයි: එක් එන්සයිමයක් ප්‍රතික්‍රියාවක් වේගවත් කරන්නේ කෙසේ ද, හෘදය රුධිරය පොම්ප කරන්නේ කෙසේ ද, මත්ස්‍ය ගහනයක් අඩු වන්නේ ඇයි, ගින්නකින් පසු වනයක් යළි පිළිසකර වන්නේ කෙසේ ද, පෘථිවියේ සියලු ජීවීන්ට පොදු මුතුන් මිත්තෙකු සිටින්නේ කෙසේ ද යන්න ඒවාට අයත් ය. මේ සියල්ලම හරහා ගමන් කරන ඒකාබද්ධ තේමා මෙසේ ය:
- ව්‍යුහය හා ක්‍රියාකාරිත්වය: කොටසක හැඩය එහි කාර්යයට ගැළපේ (තුනී පැතලි පත්‍රය, හිස් අස්ථිය);
- ජීවයේ මූලික ඒකකය ලෙස සෛලය;
- තොරතුරු ගලා යාම: ජීවියකු ගොඩනැගීමට හා ක්‍රියාත්මක කිරීමට අවශ්‍ය උපදෙස් ජාන දරයි;
- ශක්තිය හා ද්‍රව්‍ය: ජීවීන්ට නිරන්තර ශක්ති සැපයුමක් අවශ්‍ය වන අතර ද්‍රව්‍ය චක්‍රීය වීමට ඔවුන් දායක වේ;
- අන්තර්ක්‍රියා හා නියාමනය: ජීවීන් පරිසරයට ප්‍රතිචාර දක්වන අතර අභ්‍යන්තර තත්ත්ව ස්ථාවර ව තබා ගනී;
- පරිණාමය: ජීවයේ එකමුතුකම හා විවිධත්වය පැහැදිලි වන්නේ වෙනස් වීමත් සමඟ පරම්පරාගත වීමෙනි.
ජීව විද්‍යාවේ ශාඛා
ජීවය මෙතරම් විවිධ බැවින් ජීව විද්‍යාව ශාඛාවලට බෙදා ඇත. බෙදීමේ පොදු ක්‍රම දෙකක් තිබේ.
| අධ්‍යයනය කරන ජීවීන් අනුව | අධ්‍යයන මට්ටම හෝ අංශය අනුව |
|---|---|
| ශාක විද්‍යාව (Botany): ශාක | සෛල ජීව විද්‍යාව: සෛලවල ව්‍යුහය හා ක්‍රියාකාරිත්වය |
| සත්ත්ව විද්‍යාව (Zoology): සතුන් | අණුක ජීව විද්‍යාව හා ජෛව රසායනය: ජීවයේ අණු |
| ක්ෂුද්‍රජීව විද්‍යාව (Microbiology): බැක්ටීරියා, වයිරස, ප්‍රොටිස්ටා, දිලීර | ප්‍රවේණි විද්‍යාව (Genetics): පාරම්පරිකත්වය හා විචලනය |
| දිලීර විද්‍යාව (Mycology): දිලීර | කායික විද්‍යාව (Physiology): ජීවීන් ක්‍රියා කරන ආකාරය |
| කෘමි විද්‍යාව (Entomology): කෘමීන් | ව්‍යුහ විද්‍යාව හා රූප විද්‍යාව: අභ්‍යන්තර හා බාහිර ව්‍යුහය |
| පරිසර විද්‍යාව (Ecology): ජීවීන් හා ඔවුන්ගේ පරිසරය | |
| වර්ගීකරණ විද්‍යාව (Taxonomy): ජීවීන් නම් කිරීම හා වර්ග කිරීම | |
| පරිණාම ජීව විද්‍යාව: විශේෂවල ආරම්භය හා වෙනස් වීම | |
| කළල විද්‍යාව (Embryology): උපතට හෝ බිත්තරයෙන් එළියට ඒමට පෙර වර්ධනය |
ශාඛා එකිනෙක අතිච්ඡාදනය වේ. වයිරසයක් සෛලයකට ඇතුළු වන ආකාරය අධ්‍යයනයට ක්ෂුද්‍රජීව විද්‍යාව, සෛල ජීව විද්‍යාව හා අණුක ජීව විද්‍යාව එකවර භාවිත වන අතර ජෛව තාක්ෂණය, ජෛව තොරතුරු විද්‍යාව (Bioinformatics) හා සංරක්ෂණ ජීව විද්‍යාව වැනි නවීන ක්ෂේත්‍ර ශාඛා කිහිපයක් ඒකාබද්ධ කරයි.
ජීව සංවිධානයේ මට්ටම්
ජීවීන් ධුරාවලියක් ලෙස සංවිධානය වී ඇත. සෑම මට්ටමක්ම සෑදී ඇත්තේ එයට පහළ මට්ටමෙනි:
- අණු: ජලය, කාබෝහයිඩ්‍රේට, ලිපිඩ, ප්‍රෝටීන, න්‍යෂ්ටික අම්ල. තනි තනි ව ඒවා ජීවී නොවේ.
- ඉන්ද්‍රියිකා (Organelles): සෛලයක් තුළ විශේෂ කාර්යයන් කරන ව්‍යුහ (න්‍යෂ්ටිය, මයිටොකොන්ඩ්‍රියාව, හරිතලව (ක්ලෝරොප්ලාස්ට්)).
- සෛලය: ජීවයේ සියලු ලක්ෂණ පෙන්වන කුඩාම ඒකකය.
- පටකය: එක් කාර්යයක් කරන සමාන සෛල සමූහයක් (පේශි පටකය, ශාකදාරුව).
- අවයවය: විවිධ පටක එක් ඒකකයක් ලෙස එකට ක්‍රියා කිරීම (ආමාශය, පත්‍රය, හෘදය).
- අවයව පද්ධතිය: අවයව එකට ක්‍රියා කිරීම (ආහාර ජීර්ණ පද්ධතිය, ප්‍රරෝහ පද්ධතිය).
- ජීවියා: තනි ජීවියෙකු.
- ගහනය (Population): එකම ස්ථානයක එකම කාලයේ ජීවත් වන එක් විශේෂයක ජීවීන්.
- ප්‍රජාව (Community): එක් ප්‍රදේශයක ජීවත් වෙමින් අන්තර්ක්‍රියා කරන විවිධ විශේෂවල සියලු ගහන.
- පරිසර පද්ධතිය: ප්‍රජාවක් හා එහි අජීවී (abiotic) පරිසරය ශක්ති ගලා යාමෙන් හා පෝෂක චක්‍රීකරණයෙන් සම්බන්ධ වීම.
- ජෛව ගෝලය (Biosphere): පෘථිවියේ ජීවය පවතින කොටස්: සියලු පරිසර පද්ධති එකට.
උදාහරණය: කුඹුරක තනි වී පැළයක් ජීවියෙකි; සියලු වී පැළ ගහනයකි; වී, වල් පැළෑටි, ගෙම්බන්, ගොළුබෙල්ලන්, කෘමීන් හා ක්ෂුද්‍රජීවීන් එකට ප්‍රජාවකි; ජලය, පස හා සූර්යාලෝකය එකතු කළ විට පරිසර පද්ධතිය ලැබේ.
නැගී එන ගුණ (Emergent properties)
ධුරාවලියේ ඉහළට යන විට පහළ මට්ටමට නැති නව ගුණ ඇති වේ. සෛලවලට ප්‍රජනනය කළ හැකි නමුත් ඒවායේ අණුවලට නොහැකි ය; හෘදයට රුධිරය පොම්ප කළ හැකි නමුත් එහි සෛලවලට නොහැකි ය; වනයක් පෝෂක චක්‍රීකරණය කරයි, නමුත් තනි ගසකට නොහැකි ය. මේවා නැගී එන ගුණ වන අතර ඒවා ඇති වන්නේ කොටස්වල සැකැස්ම හා අන්තර්ක්‍රියා නිසා ය. එබැවින් කොටස් එකින් එක පමණක් අධ්‍යයනය කිරීමෙන් (ඌනනවාදය) නොව, ඒවා එකට ක්‍රියා කරන ආකාරයත් (පද්ධති ජීව විද්‍යාව) අධ්‍යයනය කිරීමෙන් ජීවියෙකු සම්පූර්ණයෙන් තේරුම් ගත හැකි ය.
ඒක සෛලික හා බහු සෛලික ජීවීන්
ඒක සෛලික ජීවියෙක් (බැක්ටීරියාවක්, Amoeba, යීස්ට්) සියලු ජීව ක්‍රියා එක් සෛලයක් තුළ සිදු කරයි. බහු සෛලික ජීවියෙකුට සෛල බොහොමයක් ඇති අතර ඒවා විවිධ කාර්යයන් සඳහා විශේෂීකරණය (විභේදනය) වී එකිනෙකා මත රඳා පවතී. විශේෂීකරණය කාර්යක්ෂමතාව ලබා දෙන නමුත් එවිට ජීවියාගේ කොටස් අතර ප්‍රවාහනය, සන්නිවේදනය හා පාලනය අවශ්‍ය වේ.
ජීව විද්‍යාව හා වෙනත් විද්‍යා
පරිවෘත්තිය පැහැදිලි කිරීමට ජීව විද්‍යාව රසායන විද්‍යාව භාවිත කරයි; ශාකවල ජල ප්‍රවාහනය හෝ රුධිර ගලා යාම පැහැදිලි කිරීමට භෞතික විද්‍යාව; දත්ත විශ්ලේෂණයට හා ගහන ආකෘති නිර්මාණයට ගණිතය හා සංඛ්‍යානය; වාසස්ථාන හා දේශගුණය තේරුම් ගැනීමට භූගෝල විද්‍යාව හා පෘථිවි විද්‍යාව. වෛද්‍ය විද්‍යාව, කෘෂිකර්මය හා පරිසර කළමනාකරණය එය ප්‍රායෝගිකව යොදා ගනී.
Exam tip: සංවිධාන මට්ටම් පිළිවෙළට සකස් කිරීමටත් එක් එක් මට්ටමට එක් උදාහරණය බැගින් දීමටත් හැකි වන්න. සුලභ වැරැද්දක් වන්නේ ගහනය (එක් විශේෂයක්) හා ප්‍රජාව (විශේෂ කිහිපයක්) පටලවා ගැනීම යි.
දේශප්‍රිය සෙනෙවිරත්න. පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ ජීව විද්‍යා විශේෂවේදී උපාධිය (B.Sc. (Hons) Bio.Sp) පන්ති සාමාර්ථයක් සහිතව. Paadama හි උසස් පෙළ ජීව විද්‍යා අන්තර්ගතය සහ පාඩම් සියල්ල සමාලෝචනය කරන්නේ දේශප්‍රිය සෙනෙවිරත්න මහතායි. පාඩම් උගන්වන්නේත් එතුමායි.