සෛල චක්‍රය හා අනූනනය
ඒකකය 2 · ජීවයේ රසායනික හා සෛලීය පදනම
සුන්‍යෂ්ටික සෛල චක්‍රයේ කලා, G0 හා පිරික්සුම් ස්ථාන, අනූනනයේ අවස්ථා පහ, සෛල ප්ලාස්ම විභාජනය සහ අනූනනයේ වැදගත්කම.
සෛල චක්‍රය
සෛල චක්‍රය යනු සෛලයක ජීවිතයේ එක් සෛල විභාජනයක අවසානයේ සිට ඊළඟ විභාජනයේ අවසානය දක්වා සිදුවන සිදුවීම් අනුපිළිවෙලයි. විභාජනය අවසන් වන්නේ මාතෘ සෛලයට ප්‍රවේණිකව සර්වසම දුහිතෘ සෛල දෙකක් සෑදීමෙනි. සුන්‍යෂ්ටිකවල මෙම චක්‍රයට ප්‍රධාන කොටස් දෙකක් ඇත.
අන්තර් කලාව දීර්ඝතම කොටසයි (චක්‍රයෙන් 90% පමණ). එහි කලා තුනකි:
- G1 කලාව (ප්‍රථම පරතර කලාව): සෛලය වර්ධනය වේ, නව ඉන්ද්‍රියිකා සාදයි, S කලාවට අවශ්‍ය ප්‍රෝටීන් නිපදවයි.
- S කලාව (සංශ්ලේෂණ කලාව): DNA ප්‍රතිවලිත වන අතර හිස්ටෝන් ප්‍රෝටීන් සංශ්ලේෂණය වේ. DNA හිස්ටෝන් වටා ඔතා ක්‍රොමැටින් සාදයි.
- G2 කලාව (දෙවන පරතර කලාව): ඉන්ද්‍රියිකා හා ප්‍රෝටීන් සංශ්ලේෂණයෙන් වර්ධනය තවදුරටත් පවතී; අනූනනයට අවශ්‍ය ප්‍රෝටීන් ද සෑදේ. කේන්ද්‍රදේහය (centrosome) ද්විකරණය වේ.
M කලාව (අනූනන කලාව) චක්‍රයෙන් 10% පමණ වන අතර එය අනූනනය හා සෛල ප්ලාස්ම විභාජනය යන දෙකෙන් සමන්විත වේ.
පිරික්සුම් ස්ථාන හා G0 කලාව
සෛල චක්‍රය පිරික්සුම් ස්ථාන මගින් පාලනය වේ. ඒවා G1, G2 හා M කලාවල ඇති අතර ඊළඟ කලාවට යාමට සෛලය සූදානම්දැයි එහිදී තහවුරු කෙරේ. G1 පිරික්සුම් ස්ථානයේදී ඉදිරියට යාමේ සංඥාව ලැබුණහොත් සෛලය G1, S, G2 හා M කලාව සම්පූර්ණ කරයි. නොලැබුණහොත් සෛලය චක්‍රයෙන් ඉවත් වී තවදුරටත් නොබෙදෙන G0 කලාවට පිවිසේ. මිනිස් දේහයේ බොහෝ සෛල G0 හි පවතී; නිදසුන් ලෙස ස්නායු සෛල හා පේශී සෛල.
අනූනනය
අනූනනය යනු එක් මාතෘ න්‍යෂ්ටියකින් ප්‍රවේණිකව සර්වසම දුහිතෘ න්‍යෂ්ටි දෙකක් නිපදවන න්‍යෂ්ටික විභාජනයයි. එය අවස්ථා පහකට බෙදේ.
- ප්‍රාක් කලාව. ක්‍රොමැටින් තන්තු කෙටි වී ඝන වී වර්ණදේහ බවට පත් වන අතර ඒවා ආලෝක අන්වීක්ෂයෙන් පෙනේ. න්‍යෂ්ටිකාව අතුරුදන් වේ. සෑම වර්ණදේහයක්ම සෙන්ට්‍රොමියරයෙන් සම්බන්ධ සහෝදර වර්ණදේහාංශ දෙකකි; කොහෙසින් නම් විශේෂ ප්‍රෝටීන් මගින් වර්ණදේහාංශවල බාහු එකට බැඳ තබයි. ක්ෂුද්‍රනාලිකාවලින් අනූනන තර්කුව සෑදෙන්නට පටන් ගනී; එහි කේන්ද්‍රදේහ, තර්කු ක්ෂුද්‍රනාලිකා හා තුරුව අයත් වේ. ක්ෂුද්‍රනාලිකා දිගු වන විට කේන්ද්‍රදේහ දෙක සෛලයේ ප්‍රතිවිරුද්ධ ධ්‍රැව දෙසට තල්ලු වේ. ශාක සෛලවල කේන්ද්‍රදේහ හෝ කේන්ද්‍රිකා නැත; එහෙත් ක්ෂුද්‍රනාලිකා සංකීර්ණයකින් තර්කුව සෑදේ.
- පෙරයෝග කලාව. න්‍යෂ්ටි ආවරණය කැබලිවලට කැඩේ; වර්ණදේහ තවත් ඝන වේ. සෑම වර්ණදේහාංශයක සෙන්ට්‍රොමියරය ළඟ කයිනෙටොකෝර් නම් ප්‍රෝටීන් ව්‍යුහයක් සෑදේ. කයිනෙටොකෝර් ක්ෂුද්‍රනාලිකා වර්ණදේහ ඉදිරියට පසුපසට චලනය කරන අතර කයිනෙටොකෝර් නොවන ක්ෂුද්‍රනාලිකා ප්‍රතිවිරුද්ධ ධ්‍රැවයෙන් ආ ඒවා සමඟ අන්තර් ක්‍රියා කරයි.
- යෝග කලාව. කේන්ද්‍රදේහ ධ්‍රැවවල පිහිටයි. වර්ණදේහ ධ්‍රැව දෙකට සමදුරින් ඇති යෝග කලා තලයේ රැස් වේ; සෙන්ට්‍රොමියර තලය මත ද කයිනෙටොකෝර් කයිනෙටොකෝර් ක්ෂුද්‍රනාලිකාවලට සම්බන්ධ වී ද පවතී.
- වියෝග කලාව. සහෝදර වර්ණදේහාංශ සෙන්ට්‍රොමියරයෙන් වෙන් වේ. කයිනෙටොකෝර් ක්ෂුද්‍රනාලිකා කෙටි වී වර්ණදේහාංශ ප්‍රතිවිරුද්ධ ධ්‍රැව දෙසට ඇද ගනී; කයිනෙටොකෝර් නොවන ක්ෂුද්‍රනාලිකා දිග් වී සෛලය දිගු කරයි. අවසානයේ සෑම ධ්‍රැවයකම සම්පූර්ණ වර්ණදේහ කට්ටලයක් ඇත.
- අන්ත කලාව. සෑම කට්ටලයක් වටා න්‍යෂ්ටි ආවරණයක් නැවත සෑදී න්‍යෂ්ටිකාව ප්‍රකට වේ. තර්කු ක්ෂුද්‍රනාලිකා බිඳී යන අතර වර්ණදේහ බුරුල් වී නැවත ක්‍රොමැටින් බවට පත් වේ. දැන් ප්‍රවේණිකව සර්වසම දුහිතෘ න්‍යෂ්ටි දෙකක් ඇත.
සෛල ප්ලාස්ම විභාජනය
සෛල ප්ලාස්ම විභාජනය (සෛලයේ සෛල ප්ලාස්මය බෙදීම) ආරම්භ වන්නේ අන්ත කලාව අවසන් වන විටය.
- සත්ත්ව සෛල: භේදන ඇලියක් සෑදී සෛලය දෙකට සිර කරයි.
- ශාක සෛල: ගොල්ගි දේහයේ ආශයිකා එක්වී සෛල තලයක් සාදයි.
අනූනනයේ වැදගත්කම
- සෑම දුහිතෘ සෛලයකටම එකම ප්‍රවේණික ද්‍රව්‍ය ලැබෙන බැවින් සෛලවල ප්‍රවේණික ස්ථායිතාව පවත්වා ගනී.
- වර්ධනයට හා සංවර්ධනයට උපකාරී වේ.
- සෛල අලුත්වැඩියාව, ප්‍රතිස්ථාපනය හා පුනර්වර්ධනය සිදු කරයි.
- අලිංගික ප්‍රජනනයේ පදනම වේ.
Exam tip: Mitosis has five stages in this syllabus, and the nuclear envelope breaks up in prometaphase, not prophase. Sister chromatids separate in anaphase of mitosis, but in meiosis it is homologous chromosomes that separate first.
දේශප්‍රිය සෙනෙවිරත්න. පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ ජීව විද්‍යා විශේෂවේදී උපාධිය (B.Sc. (Hons) Bio.Sp) පන්ති සාමාර්ථයක් සහිතව. Paadama හි උසස් පෙළ ජීව විද්‍යා අන්තර්ගතය සහ පාඩම් සියල්ල සමාලෝචනය කරන්නේ දේශප්‍රිය සෙනෙවිරත්න මහතායි. පාඩම් උගන්වන්නේත් එතුමායි.