ජීව විද්‍යාව හා මානව ජීවිතය
ඒකකය 1 · ජීව විද්‍යාවට හැඳින්වීම
ජීව විද්‍යාව වෛද්‍ය විද්‍යාව, කෘෂිකර්මය, කර්මාන්ත, පරිසරය හා අධිකරණ විද්‍යාවේ යොදා ගන්නා ආකාරය හා එය මතු කරන සදාචාරාත්මක ප්‍රශ්න.
ජීව විද්‍යාව ඉගෙන ගන්නේ ඇයි?
ජීව විද්‍යාව පාසල් විෂයයක් පමණක් නොවේ. දෛනික ජීවිතයේ සෑම අංශයක්ම පාහේ එය මත රඳා පවතී: අප අනුභව කරන ආහාර, ගන්නා ඖෂධ, බොන ජලය, අඳින ඇඳුම් හා අප ජීවත් වන පරිසරයේ සෞඛ්‍යය.
වෛද්‍ය විද්‍යාව හා සෞඛ්‍යය
- රෝග තේරුම් ගැනීම: රෝග කාරක (බැක්ටීරියා, වයිරස, පරපෝෂිතයන්) රෝග ඇති කරන ආකාරය දැන ගැනීමෙන් සෞඛ්‍ය පුරුදු, සනීපාරක්ෂාව හා ඉලක්කගත ප්‍රතිකාර බිහි විය.
- එන්නත් ආසාදනයට පෙර ප්‍රතිශක්ති පද්ධතිය පුහුණු කරයි. වසූරිය තුරන් කර ඇති අතර පෝලියෝ තුරන් කිරීමට ආසන්න ය.
- ප්‍රතිජීවක (Penicillium දිලීරයෙන් ලැබෙන පෙනිසිලින් වැනි) බැක්ටීරියා මරයි හෝ නවතයි; අනිසි භාවිතය ප්‍රතිජීවක ප්‍රතිරෝධයට හේතු වන අතර එය ම පරිණාමයට උදාහරණයකි.
- රෝග නිර්ණය හා ප්‍රතිකාර: රුධිර පරීක්ෂා, රෝග කාරක සඳහා PCR පරීක්ෂා, ප්‍රතිබිම්බකරණය, ජාන වෙනස් කළ බැක්ටීරියා මගින් සාදන ඉන්සියුලින් හා සමහර රෝගවල ජාන චිකිත්සාව හා ප්‍රභව සෛල (stem cell) ප්‍රතිකාර.
- මහජන සෞඛ්‍යය: Aedes මදුරුවා (ඩෙංගු) වැනි වාහකයන් තේරුම් ගැනීමෙන් ඵලදායී පාලනයට හැකි වේ.
කෘෂිකර්මය හා ආහාර සුරක්ෂිතතාව
- ශාක හා සත්ත්ව අභිජනනය (ප්‍රභේද සංවර්ධනය) මගින් අධික අස්වැන්නක් ලබා දෙන, රෝග ඔරොත්තු දෙන ප්‍රභේද බිහි වී ඇත (උදා: වී පර්යේෂණ හා සංවර්ධන ආයතනයෙන් නිකුත් වූ දියුණු වී ප්‍රභේද).
- ජෛව පාලනය රසායනික පළිබෝධනාශක වෙනුවට හෝ ඒවා සමඟ පළිබෝධකයන්ගේ ස්වාභාවික සතුරන් භාවිත කරයි.
- පටක රෝපණය මගින් රෝග රහිත සර්වසම ශාක බොහොමයක් ඉක්මනින් නිපදවයි (කෙසෙල්, ඕකිඩ්).
- ජාන වෙනස් කළ (GM) බෝග වෙනත් ජීවීන්ගෙන් හඳුන්වා දුන් ජාන දරයි (උදා: කෘමීන්ට ප්‍රතිරෝධී Bt කපු).
- පාංශු ජීව විද්‍යාව, පෝෂක කළමනාකරණය හා අස්වනු නෙලීමෙන් පසු ගබඩා කිරීම අලාභ අඩු කරයි.
ජෛව තාක්ෂණය හා කර්මාන්ත
ජෛව තාක්ෂණය (Biotechnology) යනු නිෂ්පාදන සෑදීමට හෝ සේවා සැපයීමට ජීවීන්, සෛල හෝ ඒවායේ අණු භාවිත කිරීම යි. උදාහරණ:
- යීස්ට් හා බැක්ටීරියා මගින් පැසීම: පාන්, කිරි දීයි, රා, බියර්, විනාකිරි, ප්‍රතිජීවක;
- ඩිටර්ජන්ට්, ආහාර සැකසීම හා සම් කර්මාන්තවල ක්ෂුද්‍රජීවීන්ගෙන් ලබා ගන්නා එන්සයිම;
- ජෛව වායු හා ජෛව ඉතනෝල් වැනි ජෛව ඉන්ධන;
- ජෛව පිළියම් කිරීම (Bioremediation): තෙල් කාන්දුවීම් හා ජලාපවාහන පිරිසිදු කිරීමට ක්ෂුද්‍රජීවීන් භාවිත කිරීම;
- ප්‍රතිසංයෝජිත DNA තාක්ෂණය: බැක්ටීරියා හෝ යීස්ට් තුළ මානව ඉන්සියුලින්, වර්ධන හෝමෝන හා එන්නත් සෑදීම.
පරිසරය හා සංරක්ෂණය
පරිසර විද්‍යාව තේරුම් ගැනීමෙන් පරිසර පද්ධති කළමනාකරණය කිරීමට, හානි වූ වාසස්ථාන යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට, ආක්‍රමණික විශේෂ පාලනයට හා ජෛව දර්ශක (Bioindicators) මගින් දූෂණය මැනීමට හැකි වේ (වායු දූෂණයට ලයිකන, පිරිසිදු ජලයට මේ ෆ්ලයි නිම්ෆා). සංරක්ෂණ ජීව විද්‍යාව ජෛව විවිධත්වය ආරක්ෂා කිරීමට කටයුතු කරයි. ශ්‍රී ලංකාව බටහිර ඝාට් හා ශ්‍රී ලංකා ජෛව විවිධත්ව උණුසුම් ස්ථානයේ කොටසක් වන අතර ස්වදේශික විශේෂ බොහොමයක් ඇති බැවින් සිංහරාජය වැනි වැසි වනාන්තර, කඩොලාන හා කොරල් පර ආරක්ෂා කිරීම ජාතික ප්‍රමුඛතාවකි.
අධිකරණ විද්‍යාව
අධිකරණ ජීව විද්‍යාව අපරාධ ස්ථානවල ජීව විද්‍යාත්මක සාක්ෂි භාවිත කරයි: රුධිරය, කෙස්, කෙළ හා පටක. DNA පැතිකඩ (DNA profiling / fingerprinting) පුද්ගලයෙකු හඳුනා ගැනීමට DNA හි අතිශයින් විචල්‍ය කලාප සසඳයි; එය මාපිය සම්බන්ධතාව තහවුරු කිරීමට හා ව්‍යසනවල ගොදුරු වූවන් හඳුනා ගැනීමට ද භාවිත වේ. ශරීරයක ඇති කෘමීන් අධ්‍යයනය කිරීමෙන් (කෘමි විද්‍යාව) මරණ කාලය ඇස්තමේන්තු කිරීමට උදව් වේ.
ගෝලීය අභියෝග
වැඩිවන ජනගහනයක් පෝෂණය කිරීමට, COVID-19 වැනි මතු වන ආසාදන පාලනයට, දේශගුණ විපර්යාස තේරුම් ගැනීමට හා ඒවාට ප්‍රතිචාර දැක්වීමට, මිරිදිය හා සමුද්‍රීය සම්පත් ආරක්ෂා කිරීමට හා විශේෂ නැති වීම නැවැත්වීමට ජීව විද්‍යාව දායක වේ.
ජෛව ආචාර ධර්ම (Bioethics)
විද්‍යාත්මක හැකියාව සෑම විටම අප කළ යුත්තේ කුමක් දැයි නොකියයි. ජෛව ආචාර ධර්ම ජීව විද්‍යාව හා වෛද්‍ය විද්‍යාව මතු කරන සදාචාරාත්මක ප්‍රශ්න අධ්‍යයනය කරයි, උදාහරණ:
- පර්යේෂණවල සත්ත්ව භාවිතය ("3 R": ප්‍රතිස්ථාපනය, අඩු කිරීම, ශෝධනය);
- දැනුවත් කැමැත්ත හා ජාන තොරතුරුවල පෞද්ගලිකත්වය;
- බෝග, සත්ත්ව හා මිනිසුන්ගේ ජාන වෙනස් කිරීම සහ ජාන වෙනස් කළ ජීවීන් මුදා හැරීමේ ජෛව ආරක්ෂාව;
- ප්‍රතිකාර වෙත ප්‍රවේශය හා ජෛව සම්පත්වලින් ලැබෙන ප්‍රතිලාභ සාධාරණව බෙදා ගැනීම;
- ක්ලෝන කිරීම හා ප්‍රභව සෛල පර්යේෂණ.
හොඳ ජීව විද්‍යාඥයෙකු ප්‍රතිඵල වාර්තා කිරීමේ දී අවංක ය, ජීව ද්‍රව්‍ය සමඟ සැලකිලිමත් ය, සමාජයට හා පරිසරයට වගකීමෙන් යුක්ත ය.
Exam tip: ප්‍රශ්න බොහෝ විට ජීව විද්‍යාත්මක මූලධර්මයක් එහි යෙදීමක් සමඟ ගළපන ලෙස ඉල්ලයි (උදා: ප්‍රතිජීවක ප්‍රතිරෝධය, ස්වාභාවික වරණය හා ප්‍රතිජීවක අනිසි භාවිතය). ඉහත සෑම අංශයක් සඳහාම පැහැදිලි උදාහරණයක් බැගින් ඉගෙන ගන්න.
දේශප්‍රිය සෙනෙවිරත්න. පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ ජීව විද්‍යා විශේෂවේදී උපාධිය (B.Sc. (Hons) Bio.Sp) පන්ති සාමාර්ථයක් සහිතව. Paadama හි උසස් පෙළ ජීව විද්‍යා අන්තර්ගතය සහ පාඩම් සියල්ල සමාලෝචනය කරන්නේ දේශප්‍රිය සෙනෙවිරත්න මහතායි. පාඩම් උගන්වන්නේත් එතුමායි.